Ngay từ thời cổ đại - từ khi con người tìm ra lửa, cho đến ngày nay, lửa luôn  được coi là thế lực, là sức mạnh, là sáng tạo và và cũng hủy diệt …

Đối với Vật lý, “lửa” không còn là bí mật, người ta không còn bận tâm nhiều đến việc “tìm lửa” hay giải thích về lửa …, còn đối với tự nhiên, từ bao đời nay lửa vẫn đẹp như thế, vẫn lung linh như thế khi tạo ra một thứ ánh sáng huyền ảo và cũng dữ dội như thế khi nó “cuốn phăng” đi tất cả những thứ mà nó đi qua trong những trận “cuồng hoả” …

VẬT LÝ VÀ CUỘC SỐNG sẽ cùng bạn tìm về với thủa sơ khai khi con người tìm ra ánh lửa đầu tiên, sẽ cùng bạn chiêm ngưỡng những vẻ đẹp của ngọn lửa mà thiên nhiên ban tặng, và cũng cùng bạn khám phá những khả năng kì diệu của con người những khi “đùa” với lửa.

Thủa sơ khai của ngọn lửa …

Lửa đã được người tiền sử phát hiện ra từ cách đây nhiều nghìn năm. Sự phát hiện ra lửa, và sử dụng chúng cho mục đích của cuộc sống, được coi là một bước tiến quan trọng trong văn minh của loài người. Nhờ có lửa, con người ăn các thức ăn được nấu chín, đã tiệt trùng, giảm bớt nguy cơ bệnh tật. Cũng nhờ có lửa, con người biết đốt nóng kim loại để rèn, đúc các dụng cụ bằng kim loại, tăng năng suất lao động, phục vụ cho cuộc sống.

Theo truyền thuyết Trung Quốc thì Toại Nhân là người có công phát minh ra lửa (Toại: khoan vào gỗ để lấy lửa. Nhân: người; Toại Nhân là người có công phát minh ra lửa, bằng cách dùng cái dùi khoan vào gỗ, tạo ra sức nóng, làm lửa phát ra).

Tuy nhiên, một nghiên cứu khác lại cho thấy nhân loại biết cách tạo ra lửa từ gần tám trăm nghìn năm trước. Theo đó, với sự phân tích những viên đá lửa được tìm thấy trong một địa điểm khảo cổ nằm trên bờ sông Jordan thuộc phía bắc Israel, các nhà khoa học nhận thấy việc phát minh ra lửa đã giúp tổ tiên của chúng ta khám phá những vùng đất mới. Họ cũng chỉ ra rằng, người tiền sử đã thực sự tạo ra lửa chứ không phụ thuộc vào các hiện tượng tự nhiên như sấm sét, núi lửa; việc tạo ra và duy trì lửa đã được tiến hành qua nhiều nền văn minh, mà không hề chờ đợi sự ban tặng của thiên nhiên. Khi con người đã làm chủ ngọn lửa, họ đã có thể xua đuổi thú dữ, sưởi ấm và thắp sáng vào mọi thời điểm. Điều đó giúp họ tự tin hơn khi tiến về những vùng đất mới …

“Lấy lửa” bằng cách nào ?

Khó có thể nói chính xách được rằng, ngọn lửa đầu tiên được con người tạo ra bằng cách nào, tuy vậy cũng có thể nêu một vài cách tạo ra lửa đơn giản, biết đâu, ngọn lửa đầu tiên cũng đã được tạo ra bằng một trong các cách như vậy …

Về mặt Vật lý, để có lửa thì phải làm cho nhiệt năng của vật tăng. Về nguyên tắc, điều đó có thể thực hiện bằng hai cách, đó là sự truyền nhiệt và sự thực hiện công. Sự truyền nhiệt – theo VL&CS thì có lẽ không phải là cách làm “khả thi” với người Tiền sử, cách “thực hiện công” xem ra khả thi hơn nhiều vì đó chỉ là những động tác chân tay đơn giản … Bạn hãy xoa hai bàn tay vào nhau mà xem, sau vài lần xoa thì hai bàn tay đã nóng lên rồi mà, như thế chỉ cần dùng hai vật cọ xát vào nhau nhiều lần sẽ tạo ra được “độ nóng” cần thiết cho việc tạo ra lửa mà thôi. Theo cách này, có thể “lấy lửa” bằng một số phương pháp đơn giản:

– Cọ xát hai viên đá (loại đá đánh lửa (Flint Fire Starter) hay đá Ma-nhê (Mangesium Fire Starter)) mạnh một chút, những tia lửa có thể bắn ra.

– Dùng một cành cây hơi dẻo để làm một cần cung dài khoảng 60 – 80 cm. Dây cung được làm bằng các loại dây bền chắc như dây da, dây dù, dây gai se lại... cuốn vào một thanh cứng (làm bằng xương hay các loại cây họ thông) đầu dưới hơi nhọn để có thể kéo dây qua lại, khoan xuống một vật cứng khác … Cách lấy lửa bằng “khoan” kiểu này là một trong những phương pháp lấy lửa cổ đại nhất, rất hiệu quả nhưng mất khá nhiều thời gian.

– Dùng tre hay nứa chẻ làm đôi, một nửa cố định làm bàn ma sát, nửa kia dùng làm cưa. Lật úp bàn ma sát xuống vắt ngang một khe nhỏ để cố định vết cưa. Độn bùi nhùi vào dưới vết cắt. Đặt thanh tre vào khe và kiên nhẫn cưa, lúc đầu cưa chầm chậm, khi thấy bắt đầu bốc khói, thì tăng dần nhịp độ cho đến khi thấy có lửa thì cho thêm bùi nhùi vào và thổi cho lửa bùng lên.

– Lấy một thân cây tròn chẻ làm đôi, và chêm cho hở ra. Nhét một nắm bùi nhùi vào trong kẽ. Lấy một sợi dây dẻo, bền, chắc (tốt nhất là dây mây) vòng qua nắm bùi nhùi đó. Hay tay cầm hai đầu dây kéo lên kéo xuống đều đều cho đến khi thấy bùi nhùi bốc khói thì kéo nhanh dần. Lúc bùi nhùi bén lửa thì cầm thổi cho lửa bùng lên ...

Ngày nay, việc tạo ra lửa thật dễ dàng, chỉ cần một hộp diêm không thấm nước, một quẹt gas nhỏ gọn … là ta đã có thể tạo ra lửa. Tuy nhiên, đôi khi việc làm quá đơn giản cũng không làm cho một số người hứng thú, nhất là những sinh viên Vật lý, họ muốn tạo ra lửa từ những cách ấn tượng hơn; và sau đây là hai trong số rất nhiều cách của họ:

– Dùng thấu kính! Đây cũng là một phương pháp khá dễ dàng: Dùng thấu kính hội tụ từ các vật dùng như: kính lúp, ống dòm, máy ảnh, kính cận hay kính lão cao độ, đít chai tròn... đưa thấu kính lên, đặt thẳng góc với các tia sáng mặt trời, xê dịch thấu kính sao cho điểm sáng hội tụ gom lại thành một chấm nhỏ nhất, chiếu thẳng vào mớ bùi nhùi dễ cháy. Vài giây sau khói sẽ bốc lên, chờ khi thấy có điểm lửa, chỉ cần cầm bùi nhùi lên thổi nhè nhẹ, lửa sẽ bùng lên. (Nếu có vài hạt thuốc súng hay phân dơi thì chỉ vài giây sau lửa sẽ bùng lên ngay)

– Nối hay đầu dây điện vào hai cực âm dương rồi đánh vào nhau. Nếu cường độ điện đủ mạnh, và bùi nhùi dễ bắt lửa (có tẩm xăng dầu càng tốt), thì sau vài lần đánh, lửa sẽ bùng cháy (các bạn cần đánh nhanh liên tiếp). Tất nhiên, “lấy lửa” kiểu này là hơi bị “ngông”! không nên làm như thế, rất nguy hiểm …

Lửa là nhân tố sống còn, là biểu hiện của sự sống …

Ngày nay, mọi người quá quen thuộc với các tiện nghi văn minh đến mức đôi khi quên đi sự quan trọng của lửa, và chắc hẳn không nhiều người để ý đến tác dụng của lửa có ý nghĩa lớn lao như thế nào …

Nếu có một lần, bạn đi vào rừng hay bị lạc vào nơi hoang dã, bạn sẽ thấy lửa là một nhu cầu không thể thiếu được trong đời sống của con người; là một nguồn năng lượng rất quan trọng trong việc mưu sinh để tồn tại nơi hoang dã …
Lửa cung cấp ánh sáng và hơi ấm, giúp chúng ta tự tin và thư giãn tinh thần; Lửa sẽ làm cho ta có cảm giác được che chở trước các thú dữ lẫn trong bóng tối;  Lửa giúp chúng ta nấu nướng thức ăn, sấy khô các thực phẩm cần tồn trữ; Lửa hong khô các y phục và đồ dùng ẩm ướt, giúp chúng ta không bị nhiễm lạnh; Lửa dùng đun sôi để khử trùng và làm tinh khiết nước … Có thể nói rằng, nếu khi nào cần, bạn có thể làm ra được lửa, thì khả năng sinh tồn nơi hoang dã của bạn được bảo đảm hơn; còn nếu không có lửa, bạn sẽ chìm trong bóng tối cô đơn, lạnh lẽo ...

Một tác dụng rất quan trọng nữa: Lửa - "tín hiệu không lời" thú vị ...

Ở thôn quê Việt Nam, trước đây người ta hay dùng bùi nhùi dài bằng rơm để lửa hoặc đổ mớ trấu bên cạnh bếp, trên đè bằng một hòn đất để lửa cháy âm ỉ, nhờ đó mà bếp luôn luôn ấm, nóng, và đó là một biểu  hiện của sự sống … Trái lại khi không thấy khói bếp bốc lên và tro bếp nguội tanh, lạnh ngắt, phải hiểu nhà đó vắng người, bỏ hoang và không còn sự sống ở đó nữa.

Trong một số câu chuyện kể (thần thoại, cổ tích) thì lửa thường được một con chim hay con vật đánh cắp mang về cho con người hoặc chỉ đàn bà ở nhà mới biết làm ra lửa … Kinh nghiệm cọ xát làm ra lửa cũng gắn liền với kinh nghiệm tình ái do đó lửa là biểu hiện của khái niệm sinh sản. Ở La Mã thời thượng cổ giường cưới được kê sát cạnh bếp. Sản phụ mới đẻ, ở cữ nằm trên giường dưới có lửa (hơ nóng bằng than lò như ở Việt Nam).

Lửa bếp không những sinh ra sự sống, còn gìn giữ sự sống – Đó là biểu hiện của sự sống! Vai trò này của lửa cũng đã được thần linh hóa: Ở ấn Độ, đó là thần Agui luôn luôn ở cạnh gia đình không bao giờ vắng mặt vì là "chủ nhà" để canh giữ gia đình. Ở Việt Nam đó là ông Táo hay Thần Bếp …

Khi bạn lạc trên những hoang đảo xa xôi, không ai hết - ngoài những đống lửa, đó mới chính là "vị cứu tinh cho bạn" ...

Ngọn lửa còn là sự biểu hiện của sức mạnh, của tinh thần thể thao. Chẳng phải trong các kỳ Thế vận hội, Seagame ... Ngọn lửa luôn được thắp sáng trong thời khắc khai mạc và nó vẫn rực cháy trong suốt thời gian của Thế vận hội hoặc Seagame đó sao ... 

Xem tiếp phần 2: "Sự thần bí của ngọn lửa" tại đây